Çocuklarda denge sorunu çocuğun yürürken, ayakta dururken ya da hareket ederken vücudunu kontrol etmekte zorlanması şeklinde gözlemlenebilir. Ancak sık düşmek, oyunlarda daha fazla desteğe ihtiyaç duymak ya da hareketleri öğrenirken zorlanmak tek başına belli bir sağlık sorununa işaret etmez. Çocuklarda denge ve koordinasyon becerileri gelişim sürecinde farklı hızlarda ilerleyebilir. Bu yüzden çocuğun günlük hayatını, genel hareketlerini ve zorlandığı durumları bir bütün olarak ele almak çok önemlidir.
Denge, vücudun duruşunu korumasını ve hareket sırasında ağırlık merkezini kontrol etmesini sağlayan önemli becerilerden biridir. Çocuklar bu beceriyi otururken, yürüyen, ayakta dururken ve oyun oynarken kullanır. Denge gelişimi duyusal sistemlerin kasların ve hareket kontrolünün beraber çalışmasıyla desteklenir.
Sabit dururken denge, çocuğun hareket etmeden vücut pozisyonunu koruyabilmesini ifade eder. Ayakta durmak, giyinirken bir süre tek ayak üzerinde durabilmek ve bir nesneyi uzanırken düşmeden pozisyonunu korumak bu beceriyle alakalıdır.
Çocuklar büyüdükçe duruşlarını kontrol etmek ve vücut pozisyonlarını ayarlama konusunda gelişim gösterebilir. Bununla beraber denge becerilerinin gelişme hızı her çocukta aynı olmayabilir. Herhangi bir hareketi yaparken zorlanması, tek başına gelişimsel bir sorun olduğu anlamına gelmez.
Hareket halindeyken denge vücudun hareket sırasında kontrol edilmesini içerisine alır. Koşmak, yürümek, yön değiştirmek, merdiven çıkmak ve oyun sırasında durmadan tekrar hareket etmek bu becerilerin kullanıldığı etkinlikler arasındadır.
Çocuklarda hareket koordinasyonu, dengeyle beraber gelişir. Çocuğun hareketlerini çevresine ve yaptığı etkinliğe göre ayarlaması günlük aktiviteleri çok daha rahat gerçekleştirmesine yardımcı olur. Bazı çocuklar yeni hareketleri öğrenirken daha fazla zamana ihtiyaç duyabilir. Bu noktada önemli olan zorlanmanın sürekliliği ve çocuğun günlük hayatına etkisidir.
Çocuklarda denge sorunu belirtileri farklı durumlarda gözlemlenebilir. Örnek vermek gerekirse; çocuk yürürken sık sık takılabilir, koşarken yön değiştirmekte zorlanabilir ya da hareketli oyunlara katılırken kendini güvende hissetmeyebilir. Ancak bu davranışların her biri tek başına denge sorunu olduğunu göstermez. Ailelerin günlük hayatta dikkat edebileceği bazı durumlar şu şekilde sıralanabilir:
Bu gözlemler değerlendirirken çocuğun bulunduğu ortam, hareket deneyimi ve etkinliğin zorluk seviyesi de dikkate alınmalıdır. Çocuğu bu davranışlar sebebiyle etiketlemek yerine hangi durumlarda zorlandığını anlamaya çalıştırmak çok daha uygun bir yaklaşımdır.
Çocuklarda denge ve koordinasyon becerilerini anlamak için tek bir düşmeye ya da başarısız olunan etkinliğe odaklanmak doğru değildir. Gözlemlerin farklı ortamlarda ve zaman diliminde nasıl tekrar ettiği çok önemlidir. Örneğin; çocuğun sadece yeni öğrendiği bir oyunda mı zorlandığı, yoksa merdiven kullanmak ve yürümek gibi günlük hareketlerde de benzer zorluklar yaşayıp yaşamadığı dikkate alınabilir.
Aileler çocuğun hangi etkinlikleri sırasında zorlandığını ve bu durumun ne sıklıkta tekrar ettiğini gözlemleyebilir. Ayrıca zorlanmanın oyunlara katılımı, günlük işleri ve okul etkinliklerini etkileyip etkilemediğine bakılabilir.
Çocuklarda kaba motor becerileri; koşma, yürüme, zıplama ve tırmanma gibi büyük kas gruplarının kullanıldığı hareketleri içerisine alır. Bu beceriler gelişirken çocukların gelişim hızları ve deneyimleri birbirinden çok farklı olabilir. Bu yüzden çocuğun performansını başka çocuklarla kıyaslayarak değerlendirmede bulunmak doğru değildir. Gözlemler çocuğun ihtiyaçlarını anlamaya yardımcı olabilir. Ancak tanı koymak için kullanılamaz. Denge ve koordinasyon güçlüklerinin sebepleri farklı olabileceği için değerlendirme gerektiğinde sağlık uzmanları tarafından yapılmalıdır.
Çocuklarda denge gelişimi; farklı sistemlerin beraber çalışmasıyla ilerler. Kas gücü, görsel bilgiler, vücut pozisyonu algılama ve iç kulaktaki denge sistemi hareketlerin kontrol edilmesine yardımcı olur. Bu sistemlerinden herhangi birini etkileyen durumlar çocuğun bazı hareketli yaparken zorlanmasına sebep olabilir. Ancak günlük hayatta gözlemlenen her hareket güçlüğünün altında büyük bir sağlık sorunu bulunması gerekmez.
Çocukların fiziksel etkinlikleri ve oyun deneyimlerine katılım sıklıkları da hareket becerilerinin gelişiminde rol oynar. Yeni bir harelerle karşılaşan çocuk, bu hareketi öğrenmem için zamana ihtiyaç duyabilir. Bazı çocuklar merdiven kullanma ya da hareketli oyunlara katılım sağlama konusunda daha temkinli davranabilir. Bu durum değerlendirilirken çocuğun genel gelişim düzeyi ve farklı ortamlardaki davranışları birlikte ele alınmalıdır.
Ailelerin çocuklarına hareket etmeleri için güvenli fırsatlar sunması ve zorlandıkları durumlarda onları yargılamadan destek göstermesi oldukça önemlidir. Çocuğun yapabildiği hareketlere odaklanmak, zorlandığı etkinliklerde yaşadığı güçlüğü anlamaya çalışmak ve kendisini başkalarıyla kıyaslamamak daha olumlu bir yaklaşım sağlar. Denge ve koordinasyonla alakalı endişeler devam ettiğinde ise profesyonel değerlendirme çocuğun ihtiyaçlarının anlaşılmasına yardımcı olabilir.
Çocuklarda dengesizlik sebepleri birbirinden farklı olabilir. Hareket deneyiminin sınırlı olması ya da yeni bir becerinin öğrenilme süreci gibi unsurların yanı sıra görme, iç kulakla alakalı denge sistemi ya da hareket kontrolüyle ilgili durumlar da değerlendirme sırasında dikkate alınabilir. Sadece gözlemlenen davranışlara dayanarak belli bir sebep hakkında kesin bir sonuca varılamaz.
Çocuk sık sık düşüyorsa, denge ve koordinasyon güçlükleri uzun süre devam ediyorsa ya da bu durum günlük etkinlere katılımını belirgin şekilde etkiliyorsa çocuk doktorundan görüş alınması gerekebilir. Değerlendirme sırasında çocuğun hareketleri, gelişim öyküsü ve eşlik eden belirtiler ele alınabilir.
Daha önce rahatlıkla yaptığı hareketlerde aniden zorlanmaya başlaması, ani denge kaybı ya da yürüme güçlüğü yaşaması durumunda gecikmeden tıbbı değerlendirme yapılması gerekebilir. Ani gelişen bir belirgin güçsüzlük, şiddetli baş ağrısı ya da bilinç değişikliği gibi belirtiler eşlik ediyorsa acil yardımcı alınmasında fayda vardır.
